2020-03-02

W roku jubileuszu 75-lecia działalności Polskiego Wydawnictwa Muzycznego prezentujemy sylwetki twórców, których dorobek stanowi trzon działalności naszej oficyny. Marzec poświęcamy Janinie Garści.
 

12 marca obchodzimy 100-lecie urodzin Janiny Garści, kompozytorki o wyjątkowym talencie melodycznym oraz cenionej przez uczniów pedagog, której twórczość wciąż zajmuje niezwykle ważne miejsce w edukacji muzycznej początkujących pianistów. Jej postać warto ukazać od strony charakteru i osobowości, które wywarły wpływ na twórczość kompozytorską i działalność pedagogiczną. 

Przez cały miesiąc utwory kompozytorki można nabyć w księgarni PWM ze specjalnym rabatem.

Dodatkowo wszystkich zainteresowanym cyfrowym dostępem do utworów Janiny Garści wydanych przez PWM zachęcamy do odkrywania jej dzieł za pośrednictwem aplikacji nkoda. 

Ambitna – Janina Garścia późno rozpoczęła naukę gry na fortepianie, stąd ukierunkowanie zainteresowań na kompozycję i pedagogikę. Nie bez znaczenia były też cechy jej charakteru. Abecadło lub ABC przy fortepianie – to zbiory utworów, od których „rozpoczynamy przygodę z muzyką”, jak mawiała Autorka obydwu zbiorów.

Bogactwo pomysłów – nie tylko muzycznych, ale także literackich. Prawie każdy utwór otrzymywał swój indywidualny i niepowtarzalny tytuł, rozwijając i kształtując wyobraźnię dzieci od najmłodszych lat. Można wspomnieć Bajki – Kołysanki czy Baśnie dźwiękiem pisane na fortepian.

Cierpliwość i ciepło, którymi emanowała, przyciągały zawsze rzesze dzieci i młodzieży, a w dalszych latach – dorosłych już absolwentów. Tworzyła łańcuch pokoleń swoich uczniów, odwiedzających ją przy każdej nadarzającej się okazji. Starała się pamiętać imiona i nazwiska wszystkich swoich podopiecznych.

Dydaktyka – wyjątkowe zdolności pedagogiczne – łagodność, delikatność, a przede wszystkim znajomość percepcji dzieci i ogromnej ich wyobraźni przysporzyły jej duże grono wielbicieli. Każdego ucznia traktowała indywidualnie, pozwalając na realizację utworu według wyobrażenia młodego pianisty.

Entuzjazm – często okazywana cecha charakteru we współpracy autorskiej. Pod wpływem wielkiego entuzjazmu i żywego zainteresowania młodymi wykonawcami powstał zbiór dziesięciu miniatur na skrzypce i fortepian pt. Drobiazgi, opracowany wspólnie z Janem Stasicą (1968) oraz zbiór Ptaszarnia na skrzypce i fortepian przygotowany z Antonim Cofalikiem (1994).

Fryzjer – najważniejsza postać, z którą spotkanie poprzedzało każde publiczne wystąpienie. Nigdy nie zdarzyło się, nawet gdy źle się czuła, by pokazała się bez obowiązkowej wizyty w jego gabinecie.

Geniusz – nikt w ten sposób nie określił Janiny Garści, która zasługuje na to miano, tworząc kanon literatury pedagogicznej (głównie fortepianowej) nie tylko w Polsce, ale też w wielu krajach na świecie.

Harfa – nie odmówiła swojej dawnej uczennicy współpracy przy tworzeniu zbioru na ten instrument. Potrafiła zaufać harfistce Marcie Gargas i tak powstał jeden z ostatnich zbiorów pt. Na strunach harfy (2002).

Ikebana op. 70 na fortepian (1994) – zbiór utworów zadedykowany młodym pianistom z Japonii, skomponowany po otrzymaniu informacji o wprowadzeniu jej utworów do kanonu literatury pedagogicznej w Kraju Kwitnącej Wiśni. Kompozytorka długo zapoznawała się z kulturą, klimatem i zwyczajami tamtejszej społeczności, by jej zbiór był bliski wykonawcom.

Janina jubilatka – biorąc do ręki nuty jej autorstwa warto pamiętać o tym, że całe życie poświęciła najmłodszym, nie dbając o pieniądze czy sławę.

Kraków – z tym miastem związana była przez całe życie. Nigdy nie odmawiała udziału w często odbywających się spotkaniach w różnych szkołach muzycznych na terenie całego kraju. Na wszystkie jeździła zawsze z radością, bez względu na zmęczenie i dolegliwości zdrowotne, które towarzyszyły jej w podróży.

Lojalna Autorka PWM-u – nie zezwoliła na edycję w innym wydawnictwie (choć miała korzystne propozycje), zawsze konsultując możliwości i akty prawne z PWM. Wydawnictwo udzieliło licencji na druk wielu utworów Janiny Garści. Powstały również edycje wielojęzyczne, które drukowane były w PWM dla konkretnych zagranicznych odbiorców.

Łamigłówki op. 23 na fortepian (1956–58) – jeden z najwcześniejszych zbiorów, który zawiera utwory poruszające rozmaite zagadnienia wykonawcze trudne dla młodych wykonawców, jak np. polirytmia.

Miniatury – szczególnie lubiany gatunek muzyczny w twórczości Janiny Garści, najchętniej grywany i dobrze rozumiany przez dzieci. Zwięzły, zwarty, krótki, zawsze zawierający jakiś problem techniczny, ale dzięki urokliwej melodyce z łatwością podejmowany przez uczniów.

Nieśmiałość – towarzyszyła kompozytorce przez całe życie.

Order Uśmiechu – Międzynarodowa Kapituła przyznała Janinie Garści Order Uśmiechu. Uroczystość dekoracji odbyła się 13 maja 2002 r. w Auli „Florianka” w Krakowie. Była to wielka ceremonia, w której tradycyjnie wziął udział przedstawiciel Kapituły wraz z Heroldem i Podczaszym. Laureatka najpierw została pasowana przez dotknięcie ramienia różą, a następnie musiała wypić cały puchar soku z cytryny z uśmiechem na ustach. Podczas ceremonii odbył się też koncert dzieci, na którym wykonane zostały utwory kompozytorki. Dla Janiny Garści było to najważniejsze odznaczenie, gdyż arbitrami były dzieci. Otrzymała też wiele innych odznaczeń (m. in. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 2000, Złoty Medal Kraków – Europejska Stolica Kultury – 2003).

Patron szkoły – zasługi Janiny Garści były zauważane przez uczniów, nauczycieli i rodziców – stąd w ostatnich latach życia kompozytorki szkoły muzyczne poprosiły ją o sprawowanie patronatu, co traktowała jako wielki zaszczyt. Wymienić należy szkoły w Lublińcu (2001), Tczewie, Chrzanowie (2003) i Jeleniej Górze.

Reumatyzm – Janina Garścia cierpiała na chorobę reumatyczną, która zdeformowała jej dłonie. Nie stanowiło to jednak przeszkody w prowadzeniu lekcji z uczniami.

Stalowa Wola – Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia zapoczątkowała Ogólnopolski Konkurs Pianistyczny im. Janiny Garści dla uczniów klas I–III, potem formuła rozbudowana została na inne instrumenty, a z czasem rozwinięta na międzynarodowy konkurs. Liczba uczestników niejednokrotnie przekraczała możliwości organizatorów. Janina Garścia uczestniczyła w konkursie jako honorowy juror. Każdego dnia była gotowa wpisywać dedykacje i rozdawać autografy, udzielała porad pedagogicznych i wykonawczych.

Śpiewność utworów Janiny Garści ułatwia dzieciom przyswojenie i szybkie pokonywanie problemów technicznych lub wykonawczych w utworach.

Trema – na jednych działa mobilizująco, skupiając uwagę na grze, inni mają z nią większe problemy. Janina Garścia, która późno rozpoczęła naukę gry na fortepianie, nie miała okazji do częstych występów, a co za tym idzie – do zapanowania nad tremą i zdenerwowaniem wynikającym z publicznego występu. Był to podstawowy argument do skoncentrowania się na kompozycji i pedagogice.

Uprzejmość – jedna z najważniejszych cech charakteru kompozytorki, którą przekazała także obu synom. Nigdy nie narzekała, nigdy nie okazywała niezadowolenia lub zdenerwowania. Była zawsze uśmiechnięta i serdeczna.

Vogler, Georg Joseph – Janina Garścia niekiedy sięgała pamięcią do lat nauki gry na fortepianie, wspominając Koncert fortepianowy, który grała na jednym z koncertów szkolnych.

Wyrozumiałość i wrażliwość – cechy charakteru konieczne w pracy z dziećmi, które uczyła na co dzień. Znała jak nikt możliwości i wyobraźnię najmłodszych adeptów sztuki pianistycznej i nie wymagała gry w tempie przekraczającym możliwości ucznia. Uważała, że każde dziecko powinno realizować utwór według własnej wyobraźni i zgodnie ze swoimi umiejętnościami. Zwracała uwagę tylko na ewentualnie występujące zmiany agogiczne, które były istotne w danym utworze, a właśnie te często do utworów wprowadzała.

Zrytmizowany świat op. 48 na fortepian i szkolne instrumenty perkusyjne dla jednego wykonawcy – jeden z najcenniejszych zbiorów pedagogicznych, wymagający ogromnej koncentracji, szybkiej reakcji, wrażliwości muzycznej i wyobraźni wykonawcy. 

Życzliwa – dla uczniów, rodziców i osób, z którymi miała kontakt.


Autorką Alfabetu Janiny Garści jest red. Dorota Leszczyńska-Zając.