Trudno o kompozycje bardziej związane z Moniuszką niż pieśni, toteż tom I dzieł zebranych jest im właśnie poświęcony.

Już od ostatnich dekad XIX stulecia niemal wszyscy badacze twórczości Stanisława Moniuszki oraz autorzy poświęconych mu monografii dostrzegali potrzebę całościowego wydania dzieł artysty. Co znamienne, ideę taką zapoczątkował sam kompozytor, inicjując publikację swoich Śpiewników domowych czy utworów religijnych. Jeszcze za życia twórcy inicjatywę
zbiorowego opracowania jego dorobku podjęła warszawska oficyna Gebethnera i Wolffa, potem zaś przejął ją księgarz i wydawca Ferdynand Wilhelm Hoesick. Począwszy od przełomu XIX i XX wieku ochronę spuścizny po kompozytorze zapewnia Sekcja im. Stanisława Moniuszki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, która przechowuje ją do dziś.
Z zaplanowanych wówczas trzydziestu czterech tomów ukazało się jedenaście. Celem tej niezwykle cennej inicjatywy było – jak pisał Rudziński w przedmowie do pierwszego tomu pieśni datowanej na 26 września 1962 roku – przygotowanie „wydania, które by objęło w miarę możności wszystkie, przynajmniej ukończone utwory Moniuszki.

Punktem wyjścia dla niniejszej edycji jest zatem wydanie dzieł Moniuszki zapoczątkowane w latach sześćdziesiątych XX wieku przez Mieczysława Tomaszewskiego, wieloletniego Dyrektora i Redaktora Naczelnego Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, wraz z prof. Witoldem Rudzińskim, zasłużonym badaczem twórczości prezentowanego kompozytora.
W związku z odkryciem nowych źródeł oraz przy uwzględnieniu współczesnych standardów edycji źródłowo‑krytycznych – postanowiono dokonać rewizji wcześniejszych wydań lub, jeśli było to konieczne, opracować zawarte w nich utwory na nowo. Wypada wyrazić nadzieję, że niniejsza edycja doczeka się szczęśliwej finalizacji, stając się zarazem symboliczną spłatą długu wdzięczności zaciągniętego przez całe polskie środowisko muzyczne u naszego narodowego kompozytora.

Niezależnie od sporów estetycznych, czy mierzyć pieśni Moniuszki z osiągnięciami kompozytorów niemieckich, francuskich czy rosyjskich, oraz wyłączając z rozważań deprecjonowanie jego twórczości przy porównaniach z geniuszem Chopina, należy stwierdzić, że jest on największym twórcą pieśni w historii polskiej muzyki, że polską poezję „przekładał” na sztukę muzyczną, popularyzował, ale i podnosił ad astra, wypełniając misję służenia Polsce w czasach jej zniewolenia przez zaborców. Działał w okresie upadku obu powstań – listopadowego i styczniowego, kiedy to utrzymanie tożsamości i kultury narodowej uważane było za obowiązek moralny artysty.

W literaturze, w krytyce muzycznej traktowany był głównie jako apologeta polskości. W okresie modernizmu i międzywojnia dostrzegano w jego twórczości, zwłaszcza pieśniowej, jedynie społeczne zaangażowanie w dzieło budowania kultury muzycznej. Nazywano go „lirnikiem wioskowym”, „małym romantykiem”, artystą o wymiarze lokalnym.