2026-05-20

Jeden z najważniejszych polskich kompozytorów, którego muzyka grana jest w najsłynniejszych salach koncertowych i scenach operowych. Rozpoznawalny na całym świecie – w kręgach melomanów, ale również wśród fanów popkultury – jego dzieła pojawiają się w filmach, np. słynnym „Lśnieniu” Stanleya Kubricka. Mowa o Krzysztofie Pendereckim, którego barwne życie i twórczość opisała Dorota Szwarcman w najnowszej książce z serii „Małe Monografie”. Już dziś premiera publikacji wydanej nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego.
 

Sześć dekad twórczości

Trwająca ponad sześćdziesiąt lat kariera Krzysztofa Pendereckiego (1933–2020) jest wdzięcznym materiałem dla opowieści. Mało kto odniósł tak spektakularny sukces już w młodym wieku: po serii odkrywczych utworów jego nazwisko stało się synonimem nowoczesności. Jego droga twórcza pełna była eksperymentów, zmian stylistycznych i poszukiwania języka muzycznego, a swoimi utworami kompozytor komentował wydarzenia ważne dla historii Polski, jak i całego świata. Ogrom emocji wzbudził jego powrót do tradycji w monumentalnych, dramatycznych dziełach: zwolennicy awangardy zarzucali mu jej zdradę. Do dziś zdania są podzielone – jedni słuchacze wolą Anaklasis, Tren, Polimorfię, a nawet Pasję, inni – późniejsze symfonie, opery i cykle pieśni.

Patron krakowskiej Akademii Muzycznej był doceniany i wielokrotnie nagradzany za swoją wszechstronną działalność, czego wyraźnym dowodem jest ponad 40 doktoratów honoris causa, które przyznawano mu na uczelniach całego świata, a także przeszło 100 odznaczeń nadanych w Polsce i zagranicą. Penderecki miał – również poza muzyką – kilka twarzy, nie tylko tę poważną, lecz także tę figlarną, która sprawiała, że niejedną z jego wypowiedzi trzeba poddać weryfikacji. Pasją dendrologiczno-botaniczną zaraził go dziadek Robert, który na spacerach kazał mu rozpoznawać rośliny wraz z ich łacińskimi nazwami. Zamiłowanie to po latach zaowocowało arboretum, które Penderecki zaplanował wokół swojej posiadłości w Lusławicach.
 

Krzysztof Penderecki z bliska

Penderecki Doroty Szwarcman to lektura obowiązkowa nie tylko dla miłośników jego muzyki, ale także dla każdego, kogo interesuje pełen przemian świat polskiej muzyki XX i XXI wieku. Narracja prowadzona przez uczestniczkę wielu opisywanych przez nią koncertów i wydarzeń, nadaje książce unikatową perspektywę – często z pierwszej ręki. Równolegle z relacją z barwnego życiorysu, autorka przybliża i opisuje utwory krakowskiego mistrza. Udowadnia przy tym, że przemiana jego stylu miała swoje przyczyny i nie była nagłym zwrotem, lecz dokonała się ewolucyjnie. Wyraźnie zaznacza się tu warsztat związany z doświadczeniem publicystycznym i dziennikarskim Szwarcman, ale też ukończonymi przez nią studiami kompozytorskimi.

Penderecki – kto to? W latach sześćdziesiątych XX wieku cały świat poznał nazwisko młodego polskiego kompozytora i pozostaje ono znane do dziś. Zapewne częściowo z powodu podobieństwa do nazwiska Ignacego Jana Paderewskiego – sam Krzysztof Penderecki opowiadał na ten temat zabawne anegdoty: „Panie Paderewski, nie wiedziałam, że pan jeszcze żyje” – miał usłyszeć od pewnej amerykańskiej damy, choć nie możemy być pewni, czy ta anegdota jest prawdziwa, bo kompozytor miał naturę żartownisia i niejedną opowiastkę na swój temat wymyślił sam. Swojemu biografowi Mieczysławowi Tomaszewskiemu powiedział wręcz:
„Nie zawsze powinno się brać to, co artysta mówi – na serio. Ja często mówię na przekór”.

Fragment książki
 

Penderecki to już dwudziesta szósta książka z serii „Małe Monografie” Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, przybliżającej sylwetki zarówno znanych, jak i tych mniej popularnych kompozytorów. Najnowszą publikację można znaleźć w niedawno otwartej Kluboksięgarni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego UNA, księgarniach internetowych, m.in. na pwm.sklep.pl oraz w dobrych księgarniach muzycznych w całym kraju.

Dorota Szwarcman – publicystka i krytyczka muzyczna, absolwentka studiów kompozytorskich na warszawskiej uczelni muzycznej. Współpracowała m.in. z „Ruchem Muzycznym”, „Gazetą Wyborczą”, „Wprost”, „Newsweekiem”, „Midraszem”, „Jazz Forum”. Od 2002 roku jest związana z tygodnikiem „Polityka”. Autorka książek: Razem w życiu i muzyce. Rozmowy z Ewą Podleś i Jerzym Marchwińskim (2001) i Czas Warszawskich Jesieni. O muzyce polskiej 1945–2007 (2007), a także haseł w Encyklopedii muzycznej PWM. W 2007 roku założyła pierwszy w Polsce blog muzyczny Co w duszy gra na stronie internetowej „Polityki”, który prowadzi do dziś. Otrzymała Medal Stowarzyszenia Polskich Artystów Muzyków za Zasługi dla Muzyki Polskiej (2007), odznakę honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2007) oraz Nagrodę Honorową Związku Kompozytorów Polskich (2009).