2026-04-02

W kwietniu, w ramach akcji Kompozytor Miesiąca, skupiamy się na postaci i twórczości Andrzeja Krzanowskiego (1951–1990) celebrując 75. rocznicę jego urodzin. Był on artystą bezkompromisowym, który w swej działalności artystycznej zasłużył się zarówno jako kompozytor, jak i instrumentalista. Z dzisiejszej perspektywy jego dorobek postrzegany jest jako jeden z kluczowych pomostów pomiędzy bezkompromisową awangardą a swoistym zwrotem ku tradycji. 

Krzanowski był absolwentem katowickiej Wyższej Szkoły Muzycznej, gdzie studiował kompozycję pod kierunkiem Henryka Mikołaja Góreckiego oraz grę na akordeonie w klasie Joachima Pichury. Jako kompozytor zadebiutował w połowie lat 70., szybko zyskując uznanie w kraju i za granicą. Jego twórczość wpisuje się w nurt tzw. „nowej generacji”, w którym artyści odchodząc od najbardziej radykalnych założeń awangardy, nie odrzucali wszystkich wyniesionych z niej doświadczeń lecz wzbogacali je o elementy tradycji, ze szczególnym skupieniem na emocjonalnym oddziaływaniu muzyki na słuchacza.

Jednym z ważniejszych wydarzeń artystycznych w życiorysie Andrzeja Krzanowskiego stał się organizowany przez Krzysztofa Drobę festiwal „Młodzi Muzycy Młodemu Miastu” w Stalowej Woli. To tam, w latach 1976-1979, Krzanowski wraz z Eugeniuszem Knapikiem i Aleksandrem Lasoniem zapisali się na kartach historii muzyki polskiej jako „pokolenie stalowowolskie” - grupa śląskich kompozytorów, która w swojej muzyce stopniowo odłączała się od dotychczasowych trendów awangardy, ukierunkowanych na serializm i sonoryzm. Z racji tego samego roku urodzenia oraz wspólnego debiutu zaczęto zwać ich „pokoleniem ‘51”.

 

„Byliśmy kolegami ze studiów. W Stalowej Woli jakąś niewidzialną nicią Krzysztof Droba połączył nas w pokolenie i okazało się, że są pewne cechy naszej twórczości, które umożliwiały zebranie zupełnie innych osobowości artystycznych w ramy jednej grupy.” – wspominał Eugeniusz Knapik.

Andrzej Krzanowski z żoną Grażyną, 1978 r., fot. z archiwum rodzinnego

Krzanowski i inni kompozytorzy jego pokolenia nie odrzucali wszystkich zdobyczy awangardy – pewne elementy nowej techniki dźwiękowej włączali bowiem chętnie do swoich utworów. Jednak ich działalność zbiegła się z czasem rodzenia się nowych tendencji w muzyce, obalania mitu o bezwzględnej wartości nowości, poszukiwania sensu muzyki nie tylko w jej konstrukcji, ale też w wyzwalanych przez nią emocjach.

Ogromnym wkładem Krzanowskiego dla kultury muzycznej było „odczarowanie” akordeonu i de facto jego nobilitacja w szeregach sztuki współczesnej. Na swoim instrumencie poszukiwał nowych brzmień, poszerzając arsenał środków wykonawczych m. in. o nowatorskie zjawiska sonorystyczne. Poprzez swoją działalność wykonawczą oraz kompozytorską udało mu się zmienić zdecydowanie negatywne postrzeganie tego instrumentu w środowisku artystycznym oraz zwrócić na niego uwagę twórców i odbiorców muzyki nowej. Szczególnie ważny w tym aspekcie był kilkukrotny udział Krzanowskiego w roli wykładowcy na Międzynarodowych Letnich Kursach Nowej Muzyki w Darmstadt (Darmstädter Ferienkurse).

W swoich utworach solowych i kameralnych na akordeon (m.in. cykl 6 Ksiąg na akordeon) wykorzystał pełnię możliwości technicznych i brzmieniowych instrumentu, tworząc dzieła wirtuozowskie, które prędko stały się stałym elementem repertuaru światowego. Z kolei w utworach na większą obsadę wykonawczą (np. w słynnych Audycjach) powierzał akordeonowi rolę podmiotu lirycznego prowadzącego narrację. Krzanowski tworzył także cenioną w środowisku muzykę pedagogiczną (zbiory: Kalangra, Gakkaj oraz Mały deszczyk w Urmatt dla najmłodszej orkiestry akordeonowej) pisaną z myślą o wprowadzaniu dzieci w świat współczesnej brzmieniowości akordeonu już na wczesnym etapie rozwoju artystycznego.

W historii muzyki polskiej Andrzej Krzanowski zapisał się wielkimi literami również za sprawą wizjonerskich pomysłów, z których wielu nie udało się zrealizować za jego życia. Jednym z przykładów jest meta-opera Audycja V, której premiera miała miejsce dopiero w 2018 roku. „Jego [Krzanowskiego] wyobraźnia i wrażliwość sięgała daleko do przodu, daleko poza czasy, w których żył i daleko poza jego środowisko” – podkreślał Szymon Bywalec, który poprowadził prawykonanie tego dzieła.

Za swą twórczość kompozytorską Krzanowski otrzymywał liczne nagrody, ponadto był laureatem stypendiów ufundowanych przez Witolda Lutosławskiego i Scottish Arts Council. Koncertował i wykładał na wielu prestiżowych kursach i festiwalach w Europie (m. in. Austria, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy, Portugalia, Włochy). W projekcie „100 na 100. Muzyczne dekady wolności” wybrano jego Audycję IV jako dzieło reprezentujące rok 1975.

W swojej muzyce Krzanowski potrafił z wyjątkowo pozytywnym efektem zderzyć wyrafinowane, niemal surrealistyczne i oniryczne barwy dźwiękowe (często korzystając z sonorystyki) z tradycyjnym cytatem i prostą frazą melodyczną. Zachowywał przy tym wewnętrzną spójność dzieła nawet w momentach gwałtownych kulminacji. W utworach literacko-muzycznych (m.in. cykl Audycji I–VI) odszedł od awangardowej praktyki „rozbijania” tekstu na sylaby i traktowania ich jako zjawisko foniczne. Skupiając się na silnym przekazie emocjonalnym, traktował słowa i ich znaczenie jako faktyczny nośnik treści.

Andrzej Krzanowski zmarł przedwcześnie, w wieku zaledwie 39 lat. Pozostawił jednak po sobie spuściznę, która do dziś inspiruje wielu wykonawców i badaczy. Swoją postawą twórczą pokazywał jak łączyć radykalną nowoczesność z zakorzenioną w tradycji emocjonalnością. Jako pedagog i prezes śląskiego oddziału Związku Kompozytorów Polskich, był nie tylko kreatorem własnego języka dźwiękowego, ale także aktywnym animatorem życia muzycznego.
 

Źródła cytatów:
https://www.andrzejkrzanowski.pl/
Video „Andrzej Krzanowski / o kompozytorze” na kanale YT NOSPR official

Źródło zdjęć:
https://www.andrzejkrzanowski.pl/biografia.html