Aktualności
KOMPOZYTOR MIESIĄCA: Andrzej Krzanowski
2026-04-02
W kwietniu, w ramach akcji Kompozytor Miesiąca, skupiamy się na postaci i twórczości Andrzeja Krzanowskiego (1951–1990) celebrując 75. rocznicę jego urodzin. Był on artystą bezkompromisowym, który w swej działalności artystycznej zasłużył się zarówno jako kompozytor, jak i instrumentalista. Z dzisiejszej perspektywy jego dorobek postrzegany jest jako jeden z kluczowych pomostów pomiędzy bezkompromisową awangardą a swoistym zwrotem ku tradycji.
Krzanowski był absolwentem katowickiej Wyższej Szkoły Muzycznej, gdzie studiował kompozycję pod kierunkiem Henryka Mikołaja Góreckiego oraz grę na akordeonie w klasie Joachima Pichury. Jako kompozytor zadebiutował w połowie lat 70., szybko zyskując uznanie w kraju i za granicą. Jego twórczość wpisuje się w nurt tzw. „nowej generacji”, w którym artyści odchodząc od najbardziej radykalnych założeń awangardy, nie odrzucali wszystkich wyniesionych z niej doświadczeń lecz wzbogacali je o elementy tradycji, ze szczególnym skupieniem na emocjonalnym oddziaływaniu muzyki na słuchacza.
Jednym z ważniejszych wydarzeń artystycznych w życiorysie Andrzeja Krzanowskiego stał się organizowany przez Krzysztofa Drobę festiwal „Młodzi Muzycy Młodemu Miastu” w Stalowej Woli. To tam, w latach 1976-1979, Krzanowski wraz z Eugeniuszem Knapikiem i Aleksandrem Lasoniem zapisali się na kartach historii muzyki polskiej jako „pokolenie stalowowolskie” - grupa śląskich kompozytorów, która w swojej muzyce stopniowo odłączała się od dotychczasowych trendów awangardy, ukierunkowanych na serializm i sonoryzm. Z racji tego samego roku urodzenia oraz wspólnego debiutu zaczęto zwać ich „pokoleniem ‘51”.
„Byliśmy kolegami ze studiów. W Stalowej Woli jakąś niewidzialną nicią Krzysztof Droba połączył nas w pokolenie i okazało się, że są pewne cechy naszej twórczości, które umożliwiały zebranie zupełnie innych osobowości artystycznych w ramy jednej grupy.” – wspominał Eugeniusz Knapik.
Andrzej Krzanowski z żoną Grażyną, 1978 r., fot. z archiwum rodzinnego
Krzanowski i inni kompozytorzy jego pokolenia nie odrzucali wszystkich zdobyczy awangardy – pewne elementy nowej techniki dźwiękowej włączali bowiem chętnie do swoich utworów. Jednak ich działalność zbiegła się z czasem rodzenia się nowych tendencji w muzyce, obalania mitu o bezwzględnej wartości nowości, poszukiwania sensu muzyki nie tylko w jej konstrukcji, ale też w wyzwalanych przez nią emocjach.
Ogromnym wkładem Krzanowskiego dla kultury muzycznej było „odczarowanie” akordeonu i de facto jego nobilitacja w szeregach sztuki współczesnej. Na swoim instrumencie poszukiwał nowych brzmień, poszerzając arsenał środków wykonawczych m. in. o nowatorskie zjawiska sonorystyczne. Poprzez swoją działalność wykonawczą oraz kompozytorską udało mu się zmienić zdecydowanie negatywne postrzeganie tego instrumentu w środowisku artystycznym oraz zwrócić na niego uwagę twórców i odbiorców muzyki nowej. Szczególnie ważny w tym aspekcie był kilkukrotny udział Krzanowskiego w roli wykładowcy na Międzynarodowych Letnich Kursach Nowej Muzyki w Darmstadt (Darmstädter Ferienkurse).
W swoich utworach solowych i kameralnych na akordeon (m.in. cykl 6 Ksiąg na akordeon) wykorzystał pełnię możliwości technicznych i brzmieniowych instrumentu, tworząc dzieła wirtuozowskie, które prędko stały się stałym elementem repertuaru światowego. Z kolei w utworach na większą obsadę wykonawczą (np. w słynnych Audycjach) powierzał akordeonowi rolę podmiotu lirycznego prowadzącego narrację. Krzanowski tworzył także cenioną w środowisku muzykę pedagogiczną (zbiory: Kalangra, Gakkaj oraz Mały deszczyk w Urmatt dla najmłodszej orkiestry akordeonowej) pisaną z myślą o wprowadzaniu dzieci w świat współczesnej brzmieniowości akordeonu już na wczesnym etapie rozwoju artystycznego.
W historii muzyki polskiej Andrzej Krzanowski zapisał się wielkimi literami również za sprawą wizjonerskich pomysłów, z których wielu nie udało się zrealizować za jego życia. Jednym z przykładów jest meta-opera Audycja V, której premiera miała miejsce dopiero w 2018 roku. „Jego [Krzanowskiego] wyobraźnia i wrażliwość sięgała daleko do przodu, daleko poza czasy, w których żył i daleko poza jego środowisko” – podkreślał Szymon Bywalec, który poprowadził prawykonanie tego dzieła.
Za swą twórczość kompozytorską Krzanowski otrzymywał liczne nagrody, ponadto był laureatem stypendiów ufundowanych przez Witolda Lutosławskiego i Scottish Arts Council. Koncertował i wykładał na wielu prestiżowych kursach i festiwalach w Europie (m. in. Austria, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy, Portugalia, Włochy). W projekcie „100 na 100. Muzyczne dekady wolności” wybrano jego Audycję IV jako dzieło reprezentujące rok 1975.
W swojej muzyce Krzanowski potrafił z wyjątkowo pozytywnym efektem zderzyć wyrafinowane, niemal surrealistyczne i oniryczne barwy dźwiękowe (często korzystając z sonorystyki) z tradycyjnym cytatem i prostą frazą melodyczną. Zachowywał przy tym wewnętrzną spójność dzieła nawet w momentach gwałtownych kulminacji. W utworach literacko-muzycznych (m.in. cykl Audycji I–VI) odszedł od awangardowej praktyki „rozbijania” tekstu na sylaby i traktowania ich jako zjawisko foniczne. Skupiając się na silnym przekazie emocjonalnym, traktował słowa i ich znaczenie jako faktyczny nośnik treści.
Andrzej Krzanowski zmarł przedwcześnie, w wieku zaledwie 39 lat. Pozostawił jednak po sobie spuściznę, która do dziś inspiruje wielu wykonawców i badaczy. Swoją postawą twórczą pokazywał jak łączyć radykalną nowoczesność z zakorzenioną w tradycji emocjonalnością. Jako pedagog i prezes śląskiego oddziału Związku Kompozytorów Polskich, był nie tylko kreatorem własnego języka dźwiękowego, ale także aktywnym animatorem życia muzycznego.
Źródła cytatów:
https://www.andrzejkrzanowski.pl/
Video „Andrzej Krzanowski / o kompozytorze” na kanale YT NOSPR official
Źródło zdjęć:
https://www.andrzejkrzanowski.pl/biografia.html
Najczęściej czytane:
Podczas 66. Krakowskiego Festiwalu Filmowego Jakub Piątek otrzymał Złotego Lajkonika dla reżysera najlepszego krótkometrażowego filmu dokumentalnego za film „Bacewicz x Bomsori”. Nagrodę przyznało jury Konkursu Polskiego w składzie: Olga Bobrowska, Łukasz M. Maciejewski i Maria Zbąska.
Kultowe piosenki Zygmunta Koniecznego, które dekady temu pokochała publiczność w nowym opracowaniu Cezarego Duchnowskiego ukażą się w formacie LP. Cieszący się ogromną popularnością album wydany nakładem ANAKLASIS z udziałem Agaty Zubel, Andrzeja Bauera, Bartka Wąsika, Cezarego Duchnowskiego oraz Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia pod dyrekcją Alexandra Humali dostępny w sprzedaży na winylu od 19 czerwca.
Już 12 czerwca o godz. 18.00 zapraszamy do Kluboksięgarni UNA w Krakowie na wyjątkowy wieczór muzyczny. Podczas koncertu usłyszymy najnowsze utwory Grzegorza Frankowskiego na kontrabas i fortepian – zarówno w ich oryginalnym brzmieniu, jak i w niepowtarzalnych aranżacjach jazzowych, wzbogaconych o improwizacje.
W czerwcu kompozytorzy współpracujący z Polskim Wydawnictwem Muzycznym prezentują swoje najnowsze dzieła podczas znaczących festiwali oraz ważnych wydarzeń w Polsce i za granicą. Prawykonania utworów Jacka Domagały, Tadeusza Wieleckiego, Joanny Wnuk-Nazarowej, Zygmunta Krauze i Mikołaja Piotra Góreckiego zabrzmią w: Poczdamie (Niemcy), Arnhem (Holandia), Katowicach, Warszawie i Gdańsku.
12 miniatur fortepianowych to zbiór utworów Stefana Feliksa Gąsieńca, które estetyką i wyrazem przenoszą do stylów muzycznych minionych epok. Cykl inspirowany jest historią Warszawy przełomu XIX i XX wieku, a każda miniatura to muzyczny obraz miejsc, postaci i atmosfery stolicy.
W ramach Funduszowego Maja, organizowanego przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, zaprosiliśmy Was do udziału w grze „Escape room z Polską Biblioteką Muzyczną: Karol Szymanowski i zaginiona partytura". Muzyczna zabawa rozegrała się 27 maja w przestrzeni krakowskiej Kluboksięgarni UNA.
Kompozytorem miesiąca, którego dorobek i życiorys pragniemy naświetlić w czerwcu, jest Ludomir Różycki (1883–1953). Za sprawą sukcesów na polu muzyki scenicznej uznawany jest za najważniejszego polskiego autora oper po Moniuszce oraz za twórcę polskiego baletu narodowego. Ponadto walnie przyczynił się do rozwoju polskiej muzyki symfonicznej poprzez swe dzieła orkiestrowe. Muzykę Różyckiego chwalono przede wszystkim za bogatą inwencję melodyczną oraz bardzo kunsztowne operowanie brzmieniem aparatu orkiestrowego.
31 maja rozpoczęła się 66. edycja Krakowskiego Festiwalu Filmowego – jednego z najstarszych i najważniejszych festiwali filmów dokumentalnych i krótkometrażowych w Europie. Tegoroczna odsłona wydarzenia ponownie łączy świat filmu, muzyki i sztuki, a Polskie Wydawnictwo Muzyczne uczestniczy w festiwalu zarówno jako partner wydarzenia, jak i producent filmu zakwalifikowanego do prestiżowego Konkursu Polskiego.
W konkursie Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek na Najpiękniejsze Polskie Książki 2025, w którym Jury docenia m.in. koncepcję edytorską, nowatorskie opracowania graficzne, typograficzne i poziom artystyczny ilustracji, wyróżnienie w kategorii INNE (bibliofilskie, mapy, nuty itp.) zdobyła publikacja opracowana przez Agnieszkę Budzińską-Bennett i Marca Lewona – Kodeks Krasińskich. Edycja wykonawcza z esejami i komentarzem krytycznym.
Jeden z najważniejszych polskich kompozytorów, którego muzyka grana jest w najsłynniejszych salach koncertowych i scenach operowych. Rozpoznawalny na całym świecie – w kręgach melomanów, ale również wśród fanów popkultury – jego dzieła pojawiają się w filmach, np. słynnym „Lśnieniu” Stanleya Kubricka. Mowa o Krzysztofie Pendereckim, którego barwne życie i twórczość opisała Dorota Szwarcman w najnowszej książce z serii „Małe Monografie”. Już dziś premiera publikacji wydanej nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego.
